අපි අපේ ශරීරයේ ගොඩක් අවයව ගැන කතා කරනවා, නේද? හදවත, වකුගඩු... ඒත් අක්මාව ගැන අපි එච්චර හිතනවද? අක්මාව කියන්නේ හරියට අපේ ඇඟේ තියෙන ලොකු ෆැක්ටරියක් වගේ. එයා නිශ්ශබ්දව එයාගේ වැඩේ කරගෙන යනවා. හැබැයි මේ අක්මාවට හානි වෙන්න පටන් ගත්තම එන සිරෝසිස් (Cirrhosis) කියන තත්ත්වය නම් ටිකක් බරපතලයි. මේක එකපාරටම හැදෙන දෙයක් නෙවෙයි, අවුරුදු ගාණක් තිස්සේ ටිකෙන් ටික වර්ධනය වෙන දෙයක්. අපි අද මේ ගැන සරලව, ඔයාට තේරෙන විදිහට කතා කරමු.
සිරෝසිස් (Cirrhosis) කියන්නේ ඇත්තටම මොකක්ද?සරලවම කිව්වොත්, සිරෝසිස් කියන්නේ ඔයාගේ අක්මාවේ නිරෝගී සෛල වෙනුවට කැලැල් පටක (scar tissue) හැදෙන එකටයි. හිතන්නකෝ, අපේ හමේ තුවාලයක් වුණාම කැලලක් හැදෙනවා වගේ, අක්මාවට දිගින් දිගටම හානි සිද්ධවෙනකොට, අක්මාව තමන්වම සුව කරගන්න උත්සාහ කරනවා. මේ ක්රියාවලියේදී තමයි මේ කැලැල් පටක හැදෙන්නේ. මේ කැලැල් වැඩිවෙන්න වැඩිවෙන්න, අක්මාවට එයාගේ සාමාන්ය වැඩ ටික, ඒ කියන්නේ ලේ වල තියෙන විස පෙරන එක, කෑම දිරවන්න උදව් කරන එන්සයිම හදන එක, ශක්තිය ගබඩා කරන එක වගේ දේවල් හරියට කරගන්න බැරි වෙනවා.
අක්මාව කියන්නේ අපේ ශරීරයේ වැඩකාරයෙක්. එයා නැතුව අපිට ජීවත් වෙන්න බෑ. ඒ නිසා මේ තත්ත්වය ගැන දැනුවත් වෙන එක ගොඩක් වැදගත්.
සිරෝසිස් රෝග ලක්ෂණ මොනවද?මෙතන තියෙන ලොකුම ප්රශ්නයක් තමයි, මුල් කාලයේදී කිසිම රෝග ලක්ෂණයක් නොපෙන්වීම. අක්මාවට 75% ක් විතර හානි වෙනකල් වුණත් සමහර වෙලාවට කිසිම දෙයක් නොදැනී ඉන්න පුළුවන්. ඒත් රෝගය ටිකක් දරුණු වෙනකොට, ඔයාට සමහර වෙනස්කම් දැනෙන්න පටන් ගන්න පුළුවන්.
ගොඩක් දෙනෙක් රෝග ලක්ෂණයක් මතු වෙනකල් ඉන්නවා, ඒත් බඩේ වතුර පිරෙනකොට, ඇස් කහ පාට වෙනකොට ගොඩක් වෙලාවට පරක්කු වැඩියි. ඒ නිසා අවදානම් සාධක තියෙනවා නම් කලින්ම දැනුවත් වීම වැදගත්.
මුල් කාලීන ලක්ෂණ
නිතරම දැනෙන මහන්සිය සහ දුර්වලකම කෑම අරුචිය සහ බර අඩුවීම ඔක්කාරය සහ වමනය බඩේ දකුණු පැත්තට, උඩින් දැනෙන වේදනාවසමෙහි ඇතිවන වෙනස්කම්
ඇස් සහ සම කහ පැහැ ගැන්වීම (Jaundice) සමේ ඇතිවන දරුණු කැසීම අත්ල රතු පැහැ වීම මකුළු දැලක් වගේ රතු පාට පොඩි ලේ නහර සම මතුපිට පෙනීමරෝගය දරුණු වන විට
බඩේ සහ කකුල්වල වතුර පිරීම (Ascites) පහසුවෙන් ලේ ගැලීම සහ තැලීම් ඇතිවීම මතකය සහ අවධානය පිළිබඳ ගැටළු (Hepatic Encephalopathy) මුත්රා තද පැහැ වීම සහ මළ පහ සුදුමැලි වීම වමනය සමඟ ලේ පිටවීම හෝ මළ සමඟ ලේ පිටවීම (කළු පැහැති මළ) පිරිමින්ගේ වෘෂණ කෝෂ හැකිලීම හෝ පියයුරු වර්ධනය වීම
හදිසියේම ETU (හදිසි ප්රතිකාර ඒකකයට) යා යුතු අවස්ථා වමනය සමඟ ලේ යනවා නම්. මළපහ තාර වගේ කළු පාටට හෝ ලේ සමඟ පිටවෙනවා නම්. දරුණු බඩේ කැක්කුමක් ඇත්නම්. එකපාරටම සිහිය ව්යාකූල වෙලා, අධික නිදිමතක් දැනෙනවා නම්. ඇස් එකපාරටම තද කහ පැහැයක් ගත්තොත්.
සිරෝසිස් හැදෙන්න ප්රධාන හේතු මොනවද?
අධික ලෙස මත්පැන් පානය (Alcohol use disorder): මේක තමයි බහුලවම දකින හේතුව. දිගු කාලයක් තිස්සේ අධිකව මත්පැන් පානය කිරීමෙන් අක්මාවට දරුණු ලෙස හානි වෙනවා.
මේද තැන්පත් වීමෙන් ඇතිවන අක්මා රෝග (MASLD): කලින් මේකට කිව්වේ මධ්යසාර නොවන මේද අක්මා රෝගය (non-alcoholic fatty liver disease) කියලයි. දියවැඩියාව, අධික තරබාරුව, අධික කොලෙස්ටරෝල් සහ අධි රුධිර පීඩනය වගේ තත්ත්වයන් නිසා අක්මාවේ මේදය තැන්පත් වෙලා, කාලයක් යද්දී සිරෝසිස් බවට පත්වෙන්න පුළුවන්. ලංකාවේ මේ තත්ත්වය දැන් ගොඩක් සුලබයි.
හෙපටයිටිස් B සහ C ආසාදන (Hepatitis B & C): මේ වෛරස් ආසාදන දෙක නිසා අක්මාව නිදන්ගතව (chronic) ප්රදාහයට ලක්වෙලා සිරෝසිස් හැදෙන්න පුළුවන්.
වෙනත් හේතු: සමහර ජානමය රෝග (උදා: Wilson's disease, Hemochromatosis). ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතියේ ගැටලු නිසා අක්මාවටම පහර දෙන රෝග (Autoimmune hepatitis). සමහර ඖෂධ වලට ඇතිවන දරුණු ප්රතික්රියා. පිත ගමන් කරන නාල අවහිර වීම.
දොස්තර කෙනෙක් මේක හොයාගන්නේ කොහොමද? ලේ පරීක්ෂණ: අක්මාවේ ක්රියාකාරීත්වය බලන්න, අක්මාවේ එන්සයිම මට්ටම, බිලිරුබින් (Bilirubin) මට්ටම වගේ දේවල් පරීක්ෂා කරනවා. ස්කෑන් පරීක්ෂණ (Imaging tests): අල්ට්රාසවුන්ඩ් (Ultrasound) ස්කෑන් එකක් හෝ MRI ස්කෑන් එකක් මඟින් අක්මාවේ තත්ත්වය, එහි ප්රමාණය සහ කැලැල් පටක තියෙනවද කියලා බලන්න පුළුවන්. අක්මාවෙන් කුඩා කොටසක් පරීක්ෂා කිරීම (Liver Biopsy): සමහර වෙලාවට, රෝග විනිශ්චය තහවුරු කරගන්න සහ හානියේ තරම හරියටම දැනගන්න, කුඩා ඉදිකටුවක් මඟින් අක්මාවෙන් ඉතා කුඩා පටක කැබැල්ලක් අරගෙන පරීක්ෂා කරනවා.
ප්රතිකාර කරන්නේ කොහොමද?අවාසනාවකට, සිරෝසිස් නිසා අක්මාවට වෙච්ච හානිය සම්පූර්ණයෙන්ම ආපහු හැරවන්න බෑ. ඒත්, තවදුරටත් හානි වෙන එක නවත්තගන්න සහ ඇතිවෙන සංකූලතා පාලනය කරන්න ප්රතිකාර තියෙනවා.
හේතුවට ප්රතිකාර කිරීම:
මත්පැන් නිසා නම්: මත්පැන් පානය සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කළ යුතුයි. හෙපටයිටිස් නිසා නම්: වෛරසය පාලනය කරන්න ප්රතිවෛරස ඖෂධ (Antiviral drugs) ලබා දෙනවා. මේදය තැන්පත් වීම නිසා නම්: බර අඩු කරගැනීම, ව්යායාම කිරීම, ආහාර පාලනය අත්යවශ්යයි.සංකූලතා වලට ප්රතිකාර කිරීම:
බඩේ වතුර පිරීමට (Ascites): ශරීරයෙන් අමතර දියර ඉවත් කරන ඖෂධ (Diuretics) සහ ලුණු අඩු ආහාර වේලක්. ලේ නහර ඉදිමීමට (Varices): ලේ ගැලීම වළක්වන්න බෙහෙත් හෝ එන්ඩොස්කොපි ක්රම. මොළයට බලපෑම් ඇතිවීම (Encephalopathy): ලේ වල විස ද්රව්ය අඩු කරන ඖෂධ.අක්මාව බද්ධ කිරීම (Liver Transplant):
අක්මාව සම්පූර්ණයෙන්ම අක්රිය වුණොත්, අවසාන විකල්පය වෙන්නේ නිරෝගී අක්මාවක් බද්ධ කිරීමයි.
ඔයාට ඔයාවම බලාගන්න පුළුවන් කොහොමද? මත්පැන් සම්පූර්ණයෙන්ම නවත්වන්න: එක බිඳක්වත් බොන්න එපා. නිරෝගී ආහාර වේලක් ගන්න: ලුණු, තෙල්, සීනි අඩු කරන්න. එළවළු, පළතුරු, පලා වර්ග, කෙට්ටු මස් සහ මාළු වගේ ප්රෝටීන් බහුල ආහාර ගන්න. ව්යායාම කරන්න: ඔබේ වෛද්යවරයා එක්ක කතා කරලා, ඔයාට ගැළපෙන ව්යායාම සැලැස්මක් හදාගන්න. බෙහෙත් ගැන සැලකිලිමත් වෙන්න: වෛද්යවරයාගෙන් අහන්නේ නැතුව කිසිම වේදනා නාශකයක් හෝ වෙනත් ඖෂධයක් ගන්න එපා. එන්නත් ලබාගන්න: හෙපටයිටිස් A, B, නියුමෝනියාව සහ සාමාන්ය උණ (Flu) වලට එන්නත් ලබාගන්න.
මතක තියාගන්න කරුණු සිරෝසිස් (Cirrhosis) කියන්නේ අක්මාවට සිදුවන බරපතල සහ ස්ථිර කැලැල් ඇතිවීමක්. මුල් අවධියේදී බොහෝවිට රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරන්නේ නෑ. ඒ නිසා අවදානම් සාධක (මත්පැන්, තරබාරුව, දියවැඩියාව, හෙපටයිටිස්) තියෙනවා නම්, වෛද්ය පරීක්ෂණ කරගැනීම වැදගත්. වෙච්ච හානිය ආපහු හැරවන්න බැරි වුණත්, හේතුවට ප්රතිකාර කරලා සහ ජීවන රටාව වෙනස් කරලා, තවදුරටත් හානි වෙන එක වළක්වාගෙන නිරෝගීව ජීවත් වෙන්න පුළුවන්. මත්පැන් පානය කරනවා නම්, එය සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කිරීම අත්යවශ්යයි. ඔයාට මේ ගැන මොනවාහරි සැකයක්, ප්රශ්නයක් තියෙනවා නම්, බය නැතුව ඔයාගේ දොස්තර මහත්තයා එක්ක කතා කරන්න.මේ වැදගත් තොරතුරු තවත් කෙනෙක් එක්ක බෙදාගන්න. 
පෝස්ට් එක Share කරන්න!
පෝස්ට් එක Share කරන්න!සිරෝසිස් වැනි අක්මාවේ රෝග වළක්වා ගැනීමට, අපේ ජීවන රටාවට එකතු කරගත යුතු වැදගත්ම පුරුද්ද කුමක් කියාද ඔබ සිතන්නේ?
.jpeg)
.jfif)
