සීතා දේවි ගුලි -

මහඑළියකන්දේ 'සීතා දේවි ගුලි' නමින් හැඳින්වෙන ඇතැම් පස් ස්ඵටික ඇති අතර, ඒවා 'අග්ගලා' සෑදීමට භාවිතා කරන සහල් වලට සමාන ය. ජනප්‍රවාදයට අනුව, සීතා දේවි (සීතා රැජින) මෙහි රසකැවිලි සාදා එයින් කොටසක් ඉසින ලද බව කියනු ලැබේ. එය අදටත් එම ස්ථානයේ පවතී.
මෙහි ඇති කතාවට අනුව රාවණා විසින් සීතා පැහැරගෙන සගවා තබාගත් කල ආහාර වර්ජනයක නිරතවූ සීතාට රාවණා විසින් සකස්කර දුන් කිරිබත් පිඩු සීතා ආහාරයට නොගෙන විසිකර ඇතිබවත් සීතාගුලි එමගින් නිර්මාණය වී ඇතැයි කියැවේ. තවත් තැනෙක සීතා සොයාගෙන මෙරටට පැමිණි හනුමා, සීතා කුසගින්නේ තබා ඇතැයි සිතා රාමා තනාදුන් කිරිබත් පිඬු සීතාට හමුවෙන පරිදි හනුමා සැරිසැරූ ප්‍රදේශ වලට විසිකල බවත් කියවේ. මෙහි ඖෂධීය වටිනාකම ගැන ඇති විශ්වාසයට විද්‍යාත්මක පදනමක් ඇති බව පෙනේ.
කෙසේ වෙතත් අදටද හියුමස් අධික ,කඵ වර්ණයෙන් යුතු පස් සහිත තෘණ භූමි වල, පොලොව මතුපිටින් අගල් 6 - 8 අතර ගැඹුරින් හමුවන මෙම සිතාගුලි වල, පිට පොත්තක්, මුල් හෝ එකිනෙක සම්බන්ධවන නටුවක් හෝ දැකීමට නොහැකිය. මේවා හමුවු තැනක දෙතුන් තැනක පමණ හමුවුවත් මේවා එකම තැන වර්ෂයක් පුරා හමු නොවේ. ලංකාවේ මුහුදු මට්ටමින් මීටර 650 - 2100 අතර සුවිශේෂ වූ ස්ථාන වල හමුවන මෙය ලගතබා ගනුයේ උදර වේදනාවට අත්දුටු බෙහෙතක් ලෙස විශ්වාස කරන බැවිනි.
මෙම සිතාගුලි හමුවු ප්‍රදේශ ලෙස, ගලබඩ, පහල වටවල, රොසැල්ල, නෝර්වුඩි, රිවස්ටන්, පිටවලපතන, මැදමහනුවර, උඩුදුම්බර, මන්දාරමිනුවර, නමුණුකුල, පටිටිපොල, සීතාඑළිය, කඳපොල, දොලෝස්බාගේ - ගලමුදුන, රාමසරකන්ද, රාවණාගොඩ, කොත්මලේ, රාගල, ඇල්ල ආදී ප්‍රදේශ මෙසේ සීතාගුලි හමුවූ ප්‍රදේශ ලෙස දැක්විය හැක.
හංගේරියානු ස්වීට් ට්‍රෆල් (truffle) හෝ මී පැණි ට්‍රෆල් ලෙස පොදුවේ හැඳින්වෙන Mattirolomyces terfezioides එහි අද්විතීය සූපශාස්ත්‍ර ගුණාංග සහ කලාපීය ආහාර වේලෙහි සාම්ප්‍රදායික ඖෂධීය යෙදීම් සඳහා හඳුනාගෙන ඇති ආහාරයට ගත හැකි ඉහළ වටිනාකමක් ඇති භූගත දිලීරයකි.
අනෙකුත් කාන්තාර ට්‍රෆල් මෙන්, මැටිරොලොමයිසස් විශේෂ මැද පෙරදිග සහ උතුරු අප්‍රිකාවේ සාම්ප්‍රදායික වෛද්‍ය විද්‍යාවේ, විශේෂයෙන් අක්ෂි රෝග සඳහා ප්‍රතිකාර කිරීම, දුර්වල සෞඛ්‍යය වැඩි දියුණු කිරීම සහ සාරවත් බව වැඩි කිරීම සඳහා කෘමිනාශකයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම සඳහා දිගු ඉතිහාසයක් ඇත.
ඒවා සෞඛ්‍යය ප්‍රවර්ධනය කරන සහ රෝග වැළැක්වීමට උපකාරී වන පෝෂ්‍යදායී ක්‍රියාකාරී ආහාර ලෙස සැලකේ, බොහෝ විට සමේ තුවාල වලට ප්‍රතිකාර කිරීම සඳහා ජන වෛද්‍ය විද්‍යාවේ භාවිතා වේ. අධි-තීව්‍රතා ස්වාභාවික රසකාරකය: මෑත කාලීන විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් මගින් මී පැණි ට්‍රෆල් රසකාරකයක් (HTS) ලෙස හඳුන්වන M. terfezioides හි අද්විතීය 121-ඇමයිනෝ අම්ල ප්‍රෝටීනයක් හඳුනාගෙන ඇත. මෙම ප්‍රෝටීනය දැඩි ලෙස පැණි රස වන අතර සීනි සහ කෘතිම රසකාරක සඳහා විභව විෂ නොවන, අසාත්මික නොවන ආදේශකයක් ලෙස නිරවද්‍ය පැසවීම හරහා සංවර්ධනය වෙමින් පවතී.
විද්‍යාත්මක පරීක්ෂණවලින් පෙනී යන්නේ කාන්තාර ට්‍රෆල් (මැටිරොලොමයිසස් සහ ඒ හා සමාන ටර්ෆෙසියා/ටර්මේනියා විශේෂ ඇතුළුව) පොලිෆෙනෝල් වැනි ප්‍රතිඔක්සිකාරක සහ පොදු රෝග කාරක වලට එරෙහිව ඵලදායී විය හැකි ප්‍රති-ක්ෂුද්‍ර ජීවී සංයෝග අඩංගු බවයි. ඒවා නව ඖෂධ සහ ස්වාභාවික ප්‍රතිඔක්සිකාරක අතිරේක සඳහා විභව ප්‍රභවයන් ලෙස සැලකේ.
අද්විතීය පැණි රස: M. terfezioides එහි පැණිරස, මී පැණි වැනි රසය සහ සුවඳ සඳහා ප්‍රසිද්ධය. එය ට්‍රෆල් අතර දුර්ලභත්වයක් බවට පත් කරයි. පර්යේෂකයන් M. terfezioides හි ඇමයිනෝ අම්ල 121 ක ප්‍රෝටීනයක් හඳුනාගෙන ඇති අතර එය ඉහළ තීව්‍රතාවයකින් යුත් රසකාරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.
ට්‍රෆල් වගා කිරීමට අපහසු බැවින්, මෙම පැණිරස ප්‍රෝටීනය (HTS) යීස්ට් (Komagataella phaffii) හි පැසවීම භාවිතයෙන් සාර්ථකව නිපදවා ඇති අතර එය ස්වාභාවික, විෂ නොවන සහ පහසුවෙන් ජීර්ණය කළ හැකි සීනි විකල්පයක් ලබා දෙයි.
M. terfezioides යනු ආසියාවේ වඩාත් සුලභ විශේෂය වන අතර, විශේෂයෙන් චීනයේ සහ හංගේරියාවේ දක්නට ලැබේ. එහිදී එය බොහෝ විට රොබීනියා (කළු පළඟැටියන්) හෝ පොප්ලර් ගස් සමඟ සම්බන්ධ වේ.
හර අධ්‍යයනයන් ආරක්ෂාව යෝජනා කරන අතර, ඉතාලියේ සහ ප්‍රංශයේ අනෙකුත් අධ්‍යයනයන් M. terfezioides විශාල ප්‍රමාණවලින් පරිභෝජනය කළහොත් හෝ අධික ලෙස ඉදුණු විට විෂ සහිත විය හැකි බව ඓතිහාසිකව සලකා ඇති බව සැලකිල්ලට ගැනීම වැදගත්ය, සමහර මූලාශ්‍ර ආමාශයේ කෝපයක් වළක්වා ගැනීම සඳහා පරිභෝජනයට පෙර ඒවා පිසීමට නිර්දේශ කරයි.
මැටිරොලොමයිසස් පිළිබඳ පර්යේෂණ, විශේෂයෙන් M. terfezioides (පොදුවේ හංගේරියානු පැණිරස ට්‍රෆල් ලෙස හැඳින්වේ) විශේෂය, ඖෂධීය සහ සෞඛ්‍ය ප්‍රවර්ධනය කරන ගුණාංග කිහිපයක් හඳුනා ගනී.
අනෙකුත් කාන්තාර ට්‍රෆල් මෙන්, M. terfezioides විශේෂවල පොලිෆෙනොලික් සංයෝග සහ ඇස්කෝර්බික් අම්ලය ඇතුළු ප්‍රතිඔක්සිකාරක අඩංගු වන අතර ඒවා මුක්ත සංඝටක (free radicals) ඉවත් කිරීමට උපකාරී වේ.
හංගේරියාවේ සහ ආසියාවේ (චීනයේ) සමහර ප්‍රදේශවල, M. terfezioides එහි අද්විතීය මිහිරි රසය සඳහා අගය කරනු ලබන අතර බොහෝ විට අතුරුපස වල භාවිතා වේ, නමුත් එය සාමාන්‍යයෙන් ආමාශයේ ඇති විය හැකි කෝපය වළක්වා ගැනීම සඳහා පරිභෝජනයට පෙර පිසිනු ලැබේ.
සාමාන්‍යයෙන් ආහාරයට ගත හැකි වුවද, අධික ලෙස ඉදුණු නිදර්ශක ආමාශ ආබාධ ඇති කළ හැකිය. HTS ප්‍රෝටීන් සඳහා වන මූලික ආරක්ෂක ඇගයීම්වලින් පෙනී යන්නේ එය ආරක්ෂිත, විෂ නොවන සහ පහසුවෙන් ජීර්ණය කළ හැකි බවයි. එකම පාරිසරික කාණ්ඩයේ කාන්තාර ට්‍රෆල් වලින් ලබාගත් සාරය ස්ටැෆිලොකොකස් ඕරියස් සහ සූඩොමොනාස් ඒරුගිනෝසා වැනි පොදු මානව රෝග කාරක වලට එරෙහිව ප්‍රති-ක්ෂුද්‍ර ජීවී ගුණ පෙන්නුම් කර ඇත.
ඒවා ප්‍රෝටීන් (20–27%), අත්‍යවශ්‍ය ඇමයිනෝ අම්ල, ආහාරමය තන්තු සහ පොටෑසියම්, මැග්නීසියම් සහ සින්ක් වැනි ඛනිජ ලවණවලින් පොහොසත් ප්‍රභවයකි.
උතුරු අප්‍රිකාවේ සහ මැද පෙරදිග, අදාළ කාන්තාර ට්‍රෆල් සාම්ප්‍රදායිකව අක්ෂි ආසාදන, සමේ තුවාල වලට ප්‍රතිකාර කිරීමට සහ සාරවත් බව හෝ ශක්තිය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට භාවිතා කරයි.
M. terfezioides ආසියා-පැසිෆික් කලාපයේ ආරම්භ වූ බවට විශ්වාස කෙරෙන අතර, උතුරු චීනයේ (අභ්‍යන්තර මොන්ගෝලියාව, බීජිං, ෂැන්සි) සැලකිය යුතු වාර්තා ඇත. හංගේරියාව, ඉතාලිය, ප්‍රංශය, ස්පාඤ්ඤය සහ බල්ගේරියාව වැනි රටවල් ඇතුළුව මධ්‍යධරණී සහ පන්නෝනියානු ද්‍රෝණිය පුරා හොඳින් පිළිගත් ව්‍යාප්තියක් පවතී.

- වෛද්‍ය ඩැනිස්ටර් එල්. පෙරේරා

A day in the life